Ołtarz główny kościoła pw. Imienia NMP w Szczuczynie

  OŁTARZ GŁÓWNY KOŚCIOŁA pw. IMIENIA N. M. P. w SZCZUCZYNIE 

    — Historia, forma i symbolika

Kościół pw. Imienia Najświętszej Maryi Panny w Szczuczynie stanowi jeden z najcenniejszych świadków dawnej świetności miasta i jego religijnej tradycji. Świątynia, należąca do pijarskiego zespołu klasztornego, została zaprojektowana w duchu spokojnego, harmonijnego baroku – stylu, który łączył dostojność formy z bogactwem symboliki i głęboką teologią obrazu.

Powstanie całego zespołu związane jest z osobą właściciela Szczuczyna, Stanisława Antoniego Szczuki, który w latach 1701–1707 razem z królem J.III Sobieskim ufundował i wzniósł kościół wraz z klasztorem. Fundacja ta miała wymiar wotywny i była związana z pamięcią o Wiktorii Wiedeńskiej z 1683 roku, jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach Rzeczypospolitej i chrześcijańskiej Europy. Świątynię konsekrowano w 1738 roku.

Przypuszcza się, że monumentalny ołtarz główny powstał około 1740 roku, a więc w okresie, gdy barok osiągał w Rzeczypospolitej dojrzałą, pełną wyrazu formę. Nie był on jedynie ozdobą prezbiterium. W zamyśle twórców miał być teologiczną opowieścią zapisaną w architekturze, rzeźbie, świetle i złocie – miejscem, w którym piękno miało prowadzić ku temu, co nie jest niewidzialne.

.

Przez kolejne stulecia świątynia i jej wyposażenie wymagały troski, napraw i prac konserwatorskich. W 1898 roku ołtarz główny został poddany remontowi przez warszawski zakład artystyczny Józefa Pawłowskiego. Była to jedna z wielu ingerencji podejmowanych w trosce o zachowanie zabytkowego wystroju świątyni.

.

Szczególnie ważny etap ochrony zabytku przypadł na lata 1983–1995, kiedy za probostwa księdza Mieczysława Olszewskiego z Glinek przeprowadzono gruntowne prace remontowe kościoła i dawnego klasztoru. Wśród najistotniejszych przedsięwzięć znalazła się wymiana pokrycia dachowego na blachę miedzianą oraz wymiana spróchniałych elementów więźby dachowej. Były to prace nie tylko techniczne, lecz przede wszystkim służące ocaleniu historycznej całej substancji zabytku dla przyszłych pokoleń.

.

Kolejny rozdział troski o szczuczyńską świątynię rozpoczął się w 2016 roku i trwał do 2025 roku. W tym czasie przeprowadzono szeroko zakrojone prace remontowe i konserwatorskie:

2016 r. – remont elewacji frontowej kościoła,
2017 r. – remont elewacji kościoła oraz prace przy klasztorze,
2018–2021 – kompleksowy remont klasztoru,
2021–2023 – konserwacja ołtarza głównego świątyni,
2025 r. – wymiana podłogi drewnianej.
Dzięki tym pracom przywrócony został nie tylko materialny blask zabytku. Odnowiła się również pamięć miejsca, jego historyczna tożsamość oraz artystyczny zamysł dawnych fundatorów i twórców.

.

OŁTARZ – TEOLOGIA ŚWIATŁA I CHWAŁY

.

Szczuczyński ołtarz główny jest niezwykle sugestywnym przykładem barokowego pojmowania przestrzeni sakralnej. Jego kompozycja została podporządkowana idei chwały Boga. Ciemne, marmoryzowane partie architektury kontrastują z obfitością złoconych ornamentów, a światło – rzeczywiste i symboliczne – prowadzi wzrok ku najwyższym partiom nastawy.

.

Centralnym elementem górnej części ołtarza jest Oko Opatrzności, umieszczone w trójkącie i otoczone promienistą glorią. Jest to jeden z najbardziej wymownych symboli chrześcijańskiej ikonografii – znak Boga, który widzi, czuwa i ogarnia swoją Opatrznością całe stworzenie. Promienie rozchodzące się wokół Oka nadają kompozycji dynamikę, jakby światło Bożej obecności przekraczało granice architektury i rozlewało się po całej świątyni.

.

Wokół centralnego motywu pojawiają się aniołowie, obłoki, ornamenty roślinne i bogata dekoracja rzeźbiarska. Wszystko zdaje się unosić ku górze. Barok nie pozostawia tu widza w bezruchu – prowadzi jego spojrzenie od ziemi ku niebu, od materii ku duchowi, od tego, co widzialne – ku tajemnicy.

.

Złocenia pełnią w tej kompozycji szczególną rolę. Nie są jedynie przejawem dekoracyjnego przepychu. W sztuce sakralnej złoto symbolizuje światło, wieczność i rzeczywistość nieprzemijającą. W połączeniu z promienistą glorią tworzy ono wrażenie, jakby przestrzeń ołtarza była przeniknięta nadprzyrodzonym blaskiem.

.

Całość dopełniają kolumny, figury świętych, aniołowie i kunsztowna ornamentyka. Ich obecność tworzy swoistą niebiańską wspólnotę, której centrum stanowi ołtarz – miejsce Ofiary i modlitwy, a zarazem punkt, ku któremu skupia się cała architektura prezbiterium.

Ołtarz główny w Szczuczynie można więc odczytywać nie tylko jako wybitne dzieło sztuki barokowej, lecz także jako drogocenną – złoconą modlitwę. Jego forma miała wzbudzać zachwyt, ale zachwyt ten nie był celem samym w sobie. Miał prowadzić człowieka dalej – ku refleksji nad Bogiem, tajemnicą wiary i własnym miejscem wobec wieczności.

.

Szczuczyński barok nie przemawia językiem skromności. Przemawia językiem chwały. Wysoko wzniesiona GLORIA, promienie światła, złocone ornamenty, anielskie postacie i monumentalna architektura tworzą wizję świata, w którym wszystko – od najdrobniejszego ornamentu po najwyżej umieszczone Oko Opatrzności – podporządkowane jest jednej prawdzie: Bóg jest źródłem i celem wszelkiego istnienia.

.

I może właśnie dlatego, około 286 lat, ołtarz ten wciąż działa na wyobraźnię. Nie jest jedynie pamiątką minionej epoki. Pozostaje żywym świadectwem wiary ludzi, którzy pięknem chcieli opowiedzieć o tym, czego ich i moje słowa nie potrafią w pełni wyrazić.

.

 Stanisław Orłowski

tekst i fotografie